Elimizdiń ekonomıkasynyń eselenýine, áleýmettik ahýaldyń jaqsarýyna aýyz toltyryp aıtarlyqtaı úles qosyp júrgen birlesken kompanııalar az emes. Qazaqstan Úkimeti men dúnıe júzindegi eń iri korporasııalardyń biri «Shevron» korporasııasy arasyndaǵy 40 jyldy qamtıtyn kelisimsharttyń negizinde irgesi qalanǵan «Teńizshevroıl» JShS osyndaı asa iri birlesken kompanııalardyń sanatynda.
1993 jylǵy 6 sáýirde Elbasy N.Nazarbaev pen «Shevron» korporasııasynyń sol kezdegi prezıdenti Kennet Derr Almaty qalasynda «Teńizshevroıl» birlesken kásipornyn qurý týraly kelisimge qol qoıǵan bolatyn. Qazaqstan úshin ǵana emes, «Shevron» korporasııasy úshin de bul mámile 1970-shi jyldardyń basynan bergi eń iri halyqaralyq mámile bolyp tabylatyn. Osy Qazaqstan-Amerıka munaı kelisimshartyna qol qoıylýynyń búkil dúnıe júzi úshin ekonomıkalyq qana emes, saıası mańyzy bar oqıǵa bolǵany anyq.
Qurylǵanyna bıylǵy jyldyń sáýir aıynda 25 jyl tolatyn kompanııa osy shırek ǵasyr ishinde qazaqstandyq kómirsýtegi óndirisiniń jańa bıikke kóterilýi orasan zor úles qosty. «Teńizshevroıl» JShS san mıllıard ınvestısııany tıimdi ıgerýdiń jáne sheteldik ozyq tehnologııalardy Qazaqstandaǵy kenishterdegi óndiriste qoldanýdyń úlgisin kórsetip, otandyq munaı-gaz óndirisiniń ınfraqurylymynyń túbegeıli qaıta qurylýyna, óndiris bazasynyń áldeneshe ese keńeıýine muryndyq boldy.
1993 jyldan bergi aralyqta «TShO»-nyń Qazaqstan tarapyna tólegen tólemderiniń jalpy kólemi 125 mıllıard AQSh dollarynan asady. Tek ótken jyldyń ózinde respýblıkamyzǵa tólengen tikeleı tólemderi 8,5 dollardan asa túsken. Osynsha qarjyǵa otandyq mamandarǵa eńbekaqy tólenip, jergilikti taýar óndirýshilerdiń ónimderi, memlekettik «QazMunaıGaz» ulttyq kompanııasynyń dıvıdentteri, memlekettik bıýdjetke túsken salyq pen roıaltı jáne basqalary kiredi.
Sońǵy jyldary «Teńizshevroıl» shıkizat óndirý kólemin arttyra túskenin atap ótý kerek. Máselen, 2017 jyly kompanııa «Teńiz» kenishinen barlyǵy 28,7 mıllıon tonna (229 mıllıon barrel) munaı óndirdi.
Qurylǵanyna 25 jyl tolatyn dóńgelek data qarsańynda «Teńiz» kenishinde tirkelgen taǵy bir kórsetkishti atap ótý kerek. 2017 jylǵy maýsymda ken ornynan alynǵan shıkizat kólemi 3 mıllıard barreldik (375 mıllıon tonna shamasynda) mejeni baǵyndyrdy. Qazirgi tańda jyl saıyn 26-27 mıllıon tonna ónim alatyn birlesken kásiporyn tolyq qýatyn iske qosý jumystary aıaqtalǵannan keıin bul kórsetkishti jylyna 39 mıllıonǵa deıin arttyrady dep josparlanǵan. Búgingi tańda kenishte 130 uńǵy bolsa, burǵylaý jumystary josparynyń aıasynda 2022 jylǵa deıin taǵy 100 uńǵyny iske qosý josparlanǵanyn atap ótken jón.
«Teńizshevroıl» birlesken kásipornynyń munaı óndirý tehnologııasy bóliminiń menedjeri Rýslan Qýatovtyń aıtýynsha, «qara altynnyń» jáne tabıǵı gazdyń óndirý kóleminiń artýyna «Teńiz» ben «Qarashyǵanaq» munaı jáne gaz kondensatty eń iri ken oryndary aıtarlyqtaı áser etip, respýblıkamyzdyń ındýstrııalyq damýyna aýyz toltyryp aıtarlyqtaı septigin tıgizdi. Mamannyń aıtýynsha, Kaspıı teńiziniń qazaqstandyq sektorynda aýqymdy munaı-gaz óndirý operasııalaryn tıimdi iske asyrý qazirgi zamanǵy óndiristik jáne áleýmettik ınfraqurylymdy qalyptastyryp, ony damytý joldaryna ıgi yqpalyn tıgizedi. Qazaqstannyń iri munaı-gaz qory – naǵyz ınvestısııanyń kózi.
– Munaı-gaz sektorynyń ekonomıkalyq áleýetiniń ósýi – búkil elde munaı óndirý kóleminiń ulǵaıýy arqyly qamtamasyz etiledi. Sheteldik ınvestısııalar men tehnologııalardy tartý «Teńiz» ken ornynda munaı óndirýdi arttyrýǵa jáne damytýǵa múmkindik berdi,– deıdi Rýslan Qýatov.
Osyǵan qosarymyz, táýelsizdik alǵan ýaqyttan bergi aralyqta munaı óndirý jylyna 28,7 mıllıon tonnaǵa deıin ósti
«Teńizshevroıldyń» qazaqstandyq qamtýdy damytý strategııasynyń basty aspektisine toqtala keteıik. Ol munaı-gaz ındýstrııasymen yntymaqtastyq baılanysta halyqaralyq sapa men standarttardy saqtaı otyryp, qazirgi bar jáne yqtımal jabdyqtaýshylarmen jumys jasaýǵa negizdelgen. Halyqaralyq ozyq standarttarǵa jaýap beretin otandyq taýarlar men qyzmetter naryǵymen baılanysty udaıy damytý kompanııanyń úzdiksiz damý strategııasynyń irgetasy bolyp tabylady.
Kompanııanyń qazaqstandyq qamtý boıynsha mindetterin oryndaýy úshin taýarlarmen jáne qyzmettermen jabdyqtaýshylarǵa uzaq merzimdi múmkindikter berilýi tıis. Sol sebepti «TShO» ınfraqurylymǵa, qazaqstandyq kadrlardy oqytý jáne jumys oryndaryn ashýǵa qajetti ınvestısııany tartý arqyly qazaqstandyq jabdyqtaýshylardy turaqty damytýdy qoldaýyn jalǵastyra bermek. 2017 jyly kompanııa qazaqstandyq taýarlar men qyzmetterdi paıdalanýǵa 2,5 mıllıard AQSh dollary shamasynda qarjy jumsapty. 1993 jyldan bastap TShO qazaqstandyq kompanııalardyń 24 mıllıard AQSh dollaryn quraıtyn taýarlary men qyzmetterin paıdalanǵanyn erekshe atap ótken jón.
Qazaqstandaǵy asa iri birlesken kompanııa elimizdegi áleýmettiń baǵdarlamalardyń júzege asyrylýyna da súbeli úles qosyp júrgenine toqtala keteıik. Máselen, «TShO» qurylǵan kúnnen bastap qyzmetkerleri men jergilikti turǵyndardyń ıgiligi úshin Atyraý oblysynyń ártúrli áleýmettik jobalaryna 1,43 mıllıard dollardan astam qarjy jumsady. О́tken jyly «Igilik» erikti áleýmettik ınfraqurylym baǵdarlamasynyń bıýdjeti 25 mıllıon dollardy quraǵany atqarylǵan qyrýar jumystyń bir bóligi ǵana. Atalmysh qarjynyń basym bóligi óńirdegi balabaqshalar, mektepter jáne basqa da áleýmettik nysandardyń qurylysyna jumsalýda. Sonyń arqasynda bas-aıaǵy 1 jyl ishinde aımaqta 7 balabaqsha, 3 mektep, 3 mádenıet úıi, 3 dene shynyqtyrý-saýyqtandyrý kesheni jáne oblys ortalyǵyndaǵy retro-saıabaq syndy nysandar paıdalanýǵa berilgen.
Qazaqstandyq kómirsýtegi óndirisine erekshe serpin berip kele jatqan kompanııanyń keleshek josparlary da aýqymdy. 2016 jyly «TShO» seriktesteri Teńiz munaı ken ornynyń óndiristik qýatyn arttyrýdyń jańa kezeńi bolyp tabylatyn keleshek keńeıý jobasy – Uńǵy erneýindegi qysymdy basqarý jobasyn (KKJ-UEQBJ) qarjylandyrý jónindegi aqyrǵy sheshimniń qabyldanǵany týraly jarııalaǵan-dy. «TShO»-nyń óndiristik qýatty arttyrý maqsatynda tabysty túrde júzege asyrylǵan aldyńǵy jobasynyń tájirıbesin negizge ala otyryp, KKJ óndiris qýatyn jylyna shamamen 12 mıllıon tonna nemese táýligine 260 myń barrelge ulǵaıtty. Osynyń arqasynda bolashaqta munaı óndirisiniń jyldyq kólemin shamamen 39 mıllıon tonnaǵa nemese táýligine 850 myń barrelge jetkizý kózdelip otyr.
Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda qurylǵan «Teńizshevroıl» birlesken kásiporny aldaǵy ýaqytta «qara altyn» óndirý kólemin odan ári arttyryp, sol arqyly el ekonomıkasyna úles qosýdy, halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýǵa yqpal etýdi jalǵastyra beretin bolady.
Arnur ASQAR,
«Egemen Qazaqstan»